رویانیوز :: چهل‌وپنجمین نشست «شب‌های مستند» موزه سینما با نمایش فیلم مستند «همشهری» ساخته عباس کیارستمی و برگزاری نشست نقد و بررسی با حضور پیروز کلانتری، فیلم‌ساز مستند، و روبرت صافاریان، فیلم‌ساز مستند و پژوهشگر سینما، برگزار شد. در این نشست، جایگاه این فیلم مستند در دوره میانی آثار کیارستمی و اهمیت آن به‌عنوان اثری شهری و رفتارشناسانه در سینمای مستند ایران مورد بررسی قرار گرفت؛ فیلمی که با تمرکز بر یک موقعیت ساده، نسبت قانون، شهروندی و تقدم منافع فردی بر جمعی را به تصویر می‌کشد.

در این نشست، روبرت صافاریان به دو محور اصلی درباره فیلم مستند «همشهری» اشاره کرد: جایگاه آن در مجموعه آثار عباس کیارستمی و اهمیت آن از منظر فیلم‌سازی مستند و تکنیک‌های فیلم مستند. او تأکید کرد که تمرکز اصلی بر جایگاه فیلم در مسیر کاری کیارستمی است و دیگر جنبه‌ها می‌تواند توسط منتقدان دیگر بررسی شود.

فیلم مستند «همشهری» در سال ۱۳۶۲ ساخته شد؛ پنج سال پس از انقلاب و حدود چهار تا پنج سال پیش از نخستین فیلم بلند داستانی کیارستمی پس از انقلاب، «خانه دوست کجاست؟». این فیلم میان آخرین اثر بلند پیش از انقلاب، «گزارش»، و مسیر بعدی کیارستمی قرار می‌گیرد و نشان‌دهنده دوره میانی آثار اوست.

کیارستمی پیش از انقلاب عمدتاً فیلم‌های آموزشی می‌ساخت که جدی بودند و دغدغه اجتماعی داشتند، اما پس از انقلاب، با نامشخص شدن وضعیت سینما، فعالیت خود را در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ادامه داد. «همشهری» یکی از آثار این دوره است که پیش‌تر با فیلم «ترتیب یا بدون ترتیب» ارتباط مضمونی دارد.

این فیلم مستند با تمرکز بر یک موقعیت ساده شهری و رفتارهای انسانی، نمونه‌هایی از نظم و بی‌نظمی، عصبانیت، دروغ‌گویی و قانون‌گریزی را نشان می‌دهد، بدون آنکه پاسخ صریح ارائه دهد. عنوان فیلم نیز به مفهوم «شهروندی» اشاره دارد و پرسشی درباره رعایت قانون و تقدم منافع فردی بر جمعی مطرح می‌کند.

صافاریان تأکید کرد که نگاه فیلم بیشتر رفتارشناسانه است تا جامعه‌شناسانه؛ یعنی تمرکز بر جزئیات رفتار انسان‌ها و واگذار کردن قضاوت نهایی به مخاطب. این شیوه مشاهده‌گرانه در سینمای داستانی کیارستمی نیز تداوم می‌یابد، جایی که فیلم‌ساز مستند موقعیت می‌سازد و مخاطب را به نتیجه‌گیری دعوت می‌کند.

پیروز کلانتری نیز در نشست توضیح داد که در این دوره، کیارستمی عمدتاً فیلم کوتاه می‌ساخت و هنوز به مسیر تثبیت‌شده خود نرسیده بود. وی اشاره کرد که می‌توان گذار فیلم‌ساز مستند از «همشهری» تا «مشق شب» را دنبال کرد؛ از پرداخت به نظم شهری و قانون تا پرداخت‌های اجتماعی عمیق‌تر.

یکی از نکات برجسته فیلم مستند، تعامل شهروندان با قانون و مأمور قانون و تقدم منافع فردی بر منافع جمعی است. در دل شلوغی شهر، حتی رد سیاست‌گذاری‌های شهری نیز قابل مشاهده است؛ پارادوکسی که هنوز پابرجاست.

از نظر فرمی، فیلم مستند «همشهری» اثری کامل است؛ با لوکیشن واحد، نماهای بسته و لنز تله. بسیاری از سوژه‌ها از حضور دوربین آگاه نیستند، که ثبت رفتار طبیعی را ممکن می‌سازد. طول فیلم حدود ۴۵ دقیقه است و تکرار موقعیت‌ها ممکن است برای برخی مخاطبان خسته‌کننده باشد، اما همین محدودیت‌ها فرم اثر را می‌سازند و تمرکز و معنا را افزایش می‌دهند.

در نهایت، کیارستمی با تسلط بر موقعیت‌های ساده، مسائل شهری و رفتارشناسی اجتماعی را بازتاب می‌دهد و نگاه مخاطب را فعال می‌کند؛ ویژگی که فیلم مستند «همشهری» را به یکی از آثار برجسته دوره میانی آثار او تبدیل می‌کند.