رویانیوز :: نشست بررسی تجربه فیلم‌سازان مستند دانشجو در نوزدهمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران (سینماحقیقت)، با حضور امیررضا سلیمی (دبیر نشست)، محمدمهدی صفری‌تنها (دبیر سرویس فرهنگ‌وهنر رویانیوز و منتقد سینما)، محمدحسین شریعتی (فیلم‌ساز مستند بخش دانشجویی) و امیرعلی الماسی (فیلم‌ساز مستند بخش جنگ ۱۲ روزه) برگزار شد. این گفت‌وگو با هدف واکاوی عمیق چالش‌های فرایند فیلم‌سازی مستند در نسل جدید و ارزیابی نسبت میان واقعیت عینی و بازآفرینی دراماتیک در آثار اخیر سامان یافت.

در آغاز این نشست، امیررضا سلیمی با معرفی مهمانان و اشاره به حضور آن‌ها در بخش‌های رقابتی «دانشجویی» و «جنگ ۱۲ روزه»، باب گفت‌وگو را پیرامون تجربه‌ی زیسته در اتمسفر جشنواره گشود. وی از فیلم‌سازان خواست تا ورای جنبه‌های تشریفاتی، درباره بازخوردهایی که از مخاطب و منتقدان دریافت کرده‌اند، سخن بگویند. محمدحسین شریعتی در پاسخ به این پرسش، جشنواره سینما حقیقت را به عنوان بزرگ‌ترین جشنواره مستند ایران، یک «فرصت تعاملی بی‌نظیر» توصیف کرد که در آن نقد و گفت‌وگو به مثابه یک کلاس آموزشی عمل می‌کند. وی با اشاره به اضافه شدن بخش دانشجویی برای نخستین بار، یادآور شد که آثار این بخش عمدتاً با بودجه‌های شخصی تولید شده‌اند و این استقلال مالی، ارزشی دوچندان به حضور آن‌ها در ویترین جشنواره بخشیده است. امیرعلی الماسی نیز در تأیید این نگاه، معتقد بود که مزیت بنیادین جشنواره، نه در کسب جوایز، بلکه در ایجاد بستری برای دیده شدن اثر است. وی تأکید کرد که برای یک فیلم‌ساز مستند، گفت‌وگو با تماشاگر و تحلیل لایه‌های زیرین فیلم پس از اکران، اهمیت بسیار بیشتری از جنبه‌های مادی رقابت دارد.

در ادامه نشست، محمدمهدی صفری‌تنها درباره جریان‌های مسلط در سینمای مستند ایران صحبت کرد. وی با نگاهی انتقادی به رویکردهای کلیشه‌ای، به جریانی اشاره کرد که از دهه نود به این سو در مستند ایران قدرت گرفته و به لحاظ ساختاری به «داکیودراما» نزدیک شده است. صفری‌تنها با نقد ادعای «مشاهده‌گر» بودن در برخی آثار شاخص، به طور مشخص به سینمای صادق اسماعیلی اشاره کرد و توضیح داد که این دست آثار، علی‌رغم ادعای مشاهده‌گری، به شدت تحت تأثیر مداخله فیلم‌ساز مستند هستند. وی خاطرنشان کرد که این فیلم‌ها دارای فیلم‌نامه و سکانس‌بندی دقیق بوده و فیلم‌ساز از طریق گفت‌وگو و دستکاری در موقعیت‌ها، عملاً بر سوژه و امر واقع تأثیر می‌گذارد. صفری‌تنها همچنین به مرزهای لغزنده میان فیلم مستند و «ماکیومنتری» (مستندنما) در برخی آثار بخش جنگ و دانشجویی اشاره کرد و ضرورت شفافیت در مرزهای ژانری را یادآور شد.

در ادامه این بحث، محمدحسین شریعتی با تکیه بر تجربیات خود، به صراحت از فقدان «قصه» در فیلم‌های مستند مدرن انتقاد کرد. وی با بیان اینکه فیلم‌سازان گاه چنان غرق در فرم می‌شوند که روایت را از یاد می‌برند، عنوان کرد که در بسیاری از آثار، کارگردان سوژه را در موقعیت‌هایی قرار می‌دهد که با زیست واقعی و خلوت او همخوانی ندارد؛ به گونه‌ای که اگر سوژه تنها بود، هرگز چنین واکنشی از خود نشان نمی‌داد. شریعتی با تحلیلی روان‌شناختی افزود که حضور تیم‌های حرفه‌ای فیلم‌برداری و نورپردازی، به طور ناخودآگاه رفتار سوژه را تغییر داده و او را به سمت «گردن‌کلفتی» و کنش‌های نمایشی سوق می‌دهد، در حالی که همان سوژه در واقعیت ممکن است فردی منفعل‌تر باشد.

در بخش دیگری از گفت‌وگو، امیرعلی الماسی به کالبدشکافی فرایند تولید فیلم مستند خود پرداخت و بر نقش حیاتی مرحله پس‌تولید تأکید ورزید. وی توضیح داد که چگونه در مستندهای بحران، روایت نهایی نه در میدان نبرد، بلکه در «اتاق تدوین» و توسط تدوینگر در مقام «کارگردان دوم» متولد می‌شود. صفری‌تنها با تحلیل این فرایند، یادآور شد که هرگونه مواجهه با واقعیت (نظیر نمایش ویرانی‌های جنگ)، در نهایت از صافی انتخابِ نما، موسیقی و صداگذاری عبور می‌کند و دیگر نمی‌توان آن را یک امر واقعِ بی‌واسطه پنداشت. الماسی همچنین نسبت به غلبه سبک‌های «تجربی» و «شاعرانه» در آثار نسل جدید هشدار داد و تکرارِ بدون نوآوری این فرم‌ها را عاملی برای تضعیف بدنه سینمای مستند ایران دانست.

در بخش پایانی، امیررضا سلیمی با جمع‌بندی نکات کلیدی مطرح شده، حضور پررنگ نام «دانشگاه صدا و سیما» در جشنواره‌های تخصصی نظیر سینما حقیقت، فانوس و فیلم کوتاه تهران را تبریک گفت و آن را نشانه پویایی دوباره و بازگشت آکادمیک به فرایند فیلم‌سازی مستند دانست. شریعتی نیز در توصیه‌ای به دانشجویان و علاقه‌مندان، تأکید کرد که سخت‌ترین مرحله، ساختن فیلم اول است و نباید منتظر بودجه‌های نهادی ماند؛ بلکه باید با هزینه شخصی اقدام کرد تا استقلال هنری حفظ شود. سلیمی در پایان با تشکر از محمدمهدی صفری‌تنها و سایر فیلم‌سازان، بر ضرورت استمرار این تیپ گفت‌وگوهای نقد‌محور برای ارتقای سطح کیفی تولیدات آینده و اصلاح نگاه به مدیوم مستند تأکید کرد.